อาการหลอน หวาดระแวง คลุ้มคลั่งจากยาบ้าและไอซ์ ครอบครัวควรรับมืออย่างไรให้ปลอดภัย

อาการทางจิตจากยาบ้าและไอซ์คืออะไร

ยาบ้าและไอซ์มีสารออกฤทธิ์หลักตัวเดียวกันคือเมทแอมเฟตามีน สถาบันวิจัยยาเสพติดแห่งชาติสหรัฐฯ (NIDA) ระบุว่าการใช้เมทแอมเฟตามีนระยะยาวทำให้เกิดอาการวิตกกังวล นอนไม่หลับ อารมณ์แปรปรวน พฤติกรรมรุนแรง อาการหวาดระแวง และอาการหลอน คือรับรู้ภาพหรือเสียงที่ดูเหมือนจริงแต่ไม่มีอยู่จริง

อาการเหล่านี้เกิดได้ทั้งตอนที่ยังเมายา ตอนใช้ติดต่อกันหลายวันโดยไม่ได้นอน และในช่วงหยุดยา NIDA ระบุว่าอาการถอนยาของเมทแอมเฟตามีนรวมถึงความวิตกกังวล อ่อนเพลีย ซึมเศร้ารุนแรง อาการทางจิต และความอยากยาอย่างรุนแรง

สัญญาณที่ครอบครัวควรสังเกต

งานวิจัยในผู้ป่วยจิตเวชที่นอนโรงพยาบาลด้วยอาการทางจิตจากเมทแอมเฟตามีน 152 ราย ตีพิมพ์ในวารสาร BMC Psychiatry ปี 2559 พบว่าอาการที่พบบ่อยที่สุดคือความเชื่อว่ามีคนจ้องจะทำร้ายร้อยละ 85.5 รองลงมาคือพฤติกรรมรุนแรงร้อยละ 75.6 และหูแว่วร้อยละ 51.3 บางรายมีความเชื่อว่าคู่ครองนอกใจ หรือมีความคิดอยากตาย

ในชีวิตจริง สัญญาณที่ครอบครัวมักเห็นก่อน ได้แก่ ไม่นอนติดกันหลายวัน พูดเร็ว หงุดหงิดง่าย ปิดหน้าต่างหรือส่องหาคนแอบดู พูดคนเดียวหรือตอบโต้กับเสียงที่ไม่มีใครได้ยิน กล่าวหาว่าคนในบ้านวางยาหรือคิดร้าย และพกมีดหรือของมีคมไว้ป้องกันตัว

ถ้าเห็นสัญญาณเหล่านี้ต่อเนื่อง แม้ยังไม่มีเหตุรุนแรง ให้ถือว่าเป็นช่วงที่ควรวางแผนความปลอดภัยและหาทางพาเข้าสู่การรักษาโดยเร็ว

ในนาทีวิกฤต ครอบครัวควรทำอย่างไร

ความปลอดภัยของทุกคนในบ้านต้องมาก่อน ถ้ามีการข่มขู่ ทำร้าย หรือถืออาวุธ ให้ออกจากบริเวณนั้นไปอยู่ในที่ปลอดภัยแล้วโทรแจ้งตำรวจ 191 ถ้ามีอาการเจ็บป่วยหรือบาดเจ็บ ให้โทรสายด่วนการแพทย์ฉุกเฉิน 1669 กรมสุขภาพจิตแนะนำให้แจ้ง 1669 และ 191 ทันทีเมื่อพบว่ามีภาวะอันตรายต่อตนเอง ผู้อื่น หรือสังคม

ระหว่างรอความช่วยเหลือ ให้พูดด้วยน้ำเสียงช้าและเบา ใช้ประโยคสั้นๆ ไม่โต้เถียงว่าเสียงหรือภาพที่เขาเห็นไม่มีจริง เพราะสำหรับเขามันจริงมาก ให้รับรู้ความรู้สึกแทน เช่น "ดูเหมือนตอนนี้กลัวมาก" เว้นระยะห่าง อย่ายืนขวางทางออก อย่าพยายามแย่งอาวุธหรือจับล็อกตัวเอง และย้ายเด็กหรือผู้สูงอายุออกจากบริเวณนั้นก่อน

สิ่งที่ไม่ควรทำคือการตะโกน ข่มขู่ ล้อเลียน หรือพยายามค้นตัวหายาเอง เพราะยิ่งเพิ่มความหวาดระแวงและทำให้สถานการณ์รุนแรงขึ้น

กฎหมายช่วยครอบครัวได้อย่างไร

พระราชบัญญัติสุขภาพจิต พ.ศ. 2551 มาตรา 22 กำหนดให้บุคคลที่มีภาวะอันตรายหรือจำเป็นต้องได้รับการบำบัดรักษาเป็นผู้ที่ต้องได้รับการบำบัดรักษา และมาตรา 23 ให้ผู้พบเห็นแจ้งพนักงานเจ้าหน้าที่ ฝ่ายปกครอง หรือตำรวจโดยไม่ชักช้า

เมื่อนำส่งสถานพยาบาลแล้ว แพทย์จะตรวจประเมิน และสามารถรับตัวไว้ดูแลแบบฉุกเฉินในระยะแรกได้ไม่เกิน 48 ชั่วโมงเพื่อประเมินต่อ ครอบครัวจึงไม่ต้องแบกรับการพาตัวผู้ป่วยไปโรงพยาบาลเองในสถานการณ์ที่อันตราย และไม่ต้องรู้สึกผิดที่แจ้งเจ้าหน้าที่ เพราะเป็นการพาเขาเข้าสู่การรักษา

อาการจะหายไหม และรักษาต่ออย่างไร

หลายคนอาการทางจิตดีขึ้นเมื่อหยุดยาและได้รับการรักษา แต่ไม่ใช่ทุกคนที่หายเร็ว ในงานวิจัยเดียวกัน ผู้ป่วยร้อยละ 31.6 ใช้เวลามากกว่า 1 เดือนกว่าอาการทางจิตจะดีขึ้น และอาการที่ค้างนานที่สุดคือความหวาดระแวงกับหูแว่ว ยิ่งใช้ยานานและใช้ซ้ำ ความเสี่ยงที่อาการจะกลับมาก็ยิ่งสูง

NIDA ระบุว่าความเปลี่ยนแปลงในสมองบางส่วนอาจฟื้นตัวได้หลังหยุดใช้ยาเป็นเวลา 1 ปีขึ้นไป แต่บางส่วนอาจไม่ฟื้นแม้เวลาผ่านไปนาน ปัจจุบันยังไม่มียาที่ได้รับการรับรองให้รักษาการติดเมทแอมเฟตามีนโดยตรง การรักษาหลักคือพฤติกรรมบำบัด เช่น การบำบัดความคิดและพฤติกรรม (CBT) ที่ช่วยให้ผู้ป่วยรู้ทันและรับมือกับสถานการณ์ที่กระตุ้นให้ใช้ยา

ลำดับที่เหมาะสมคือ ช่วงที่มีอาการทางจิตรุนแรงหรือมีภาวะอันตราย ให้รักษาที่โรงพยาบาลก่อนจนอาการสงบ จากนั้นจึงเข้าสู่การบำบัดฟื้นฟูการติดยาอย่างต่อเนื่อง เพื่อลดโอกาสกลับไปใช้ซ้ำและอาการทางจิตกลับมาอีก

หลังเหตุการณ์สงบ ครอบครัวเริ่มต้นอย่างไร

เมื่ออาการสงบแล้วคือช่วงเวลาที่ดีที่สุดในการคุยเรื่องการบำบัด เลือกเวลาที่เขาไม่เมายาและไม่อดนอน พูดถึงสิ่งที่เกิดขึ้นตามข้อเท็จจริงโดยไม่ตำหนิ และเสนอทางเลือกที่ชัดเจน เช่น การนัดประเมินกับทีมบำบัด

ครอบครัวเองก็ผ่านเหตุการณ์ที่น่ากลัวมา ควรได้พักและได้รับการดูแลใจด้วย สามารถโทรปรึกษาสายด่วนสุขภาพจิต 1323 หรือสายด่วนบำบัดยาเสพติด 1165 ได้ ถ้าต้องการปรึกษาเรื่องการบำบัดฟื้นฟูแบบเป็นความลับ ทีมเพชรนาวา โฮปแคร์ ช่วยประเมินและวางแผนร่วมกับครอบครัวได้